ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ — ਜੀਵਨ, ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਯੋਗਦਾਨ (ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ)

ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (1595–1644) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਆਧਾਰ ਖੜੇ ਕੀਤੇ — ਨਾ ਕੇਵਲ ਰੂਹਾਨੀ ਉਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿਖਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ — ਰੂਹਾਨੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥ ਬਨਾਉਂਣ ਲਈ ਦੂਜੇ ਪੱਖ (ਸਿਆਸੀ/ਸੈਨਾ) ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

1) ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ

• ਜਨਮ: 19 ਜੂਨ 1595, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ।

• ਪਿਤਾ: ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ; ਮਾਤਾ: ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ।

• ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ — ਪਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦਿਤੀ।

2) ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ

• 1606 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿੱਛੋਂ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

• ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਆਏ — ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਖਾਈ।

3)ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ — ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਬੇਸ

• ਮੀਰੀ (ਸਿਆਸਤ/ਸੰਤਾਨ/ਸੁਰੱਖਿਆ) ਅਤੇ ਪੀਰੀ (ਰੂਹਾਨੀਤਾ/ਸੇਵਾ) — ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ।

• ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪਿਆਰ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਅਡਿੱਠਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੇ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਅਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖੜੇ ਹੋਣਾ ਵੀ ਧਰਮਕ ਫਰਜ਼ ਹੈ।

• ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ — ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ (Saint-Soldier) ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ।

4) ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਆਧਾਰਿਕ ਨਿਰਮਾਣ

• ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ (ਅਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ — ਹਰਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਅਸਲੀ, ਧਰਮਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਆਤਮਿਕ-ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ-ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

• ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਆਯੋਗਿਕ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ-ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ — ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਦੇ ਸੁਲਝਾਏ ਜਾਂਦੇ।

5) ਸੈਨਿਕ-ਸੰਗਠਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ

• ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ — ਘੋੜਸਵਾਰੀ, ਤਲਵਾਰ-ਤੱਰ੍ਹ, ਅਤੇ ਰਣਨੀਤੀ ਸਿਖਾਈ ਗਈ।

• ਇਸਦੀ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ, ਅਤੈਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸਵਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਸੀ।

• ਧਰਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ, ਸਫ਼ਾਈ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਝੁੰਡਬੰਦੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਰੱਖੀ।

6) ਬੰਦੀ ਛੋੜ–ਦਿਵਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਗਵਾਲਿਯਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

• ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨਾਲ ਖੱਚੜੇ ਰਿਸਤੇ ਵੀ ਆਏ — ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਗਵਾਲਿਯਾਰ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਰਹੇ।

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਾਈ ‘ਬੰਦੀ ਛੋੜ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਨੇ ਕਈ ਕੈਦੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਕੇਂਦਰਕਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਬੰਦੀ ਛੋੜ–ਦਿਵਸ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ।

• ਇਸ ਕਥਾ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨੈਤਿਕਤਾ — ਦਿਆਲੁਤਾ, ਨੈਤਿਕ ਨਿਰਣੈ ਅਤੇ ਧਰਮਿਕ ਧਰਢਤਾ — ਨੂੰ ਝਲਕਾਇਆ।

7) ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਰਣ-ਯੋਗਦਾਨ

• ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਮੁਗਲ-ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੀਤੇ; ਪਰ ਇਹ ਸਦਾ ਇੱਕ ਰੁੱਝਾਨ ਸੀ — ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਆਤਮ-ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਲਈ।

• ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।

• ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਣ-ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੂਹਾਨੀ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਿੱਖ ਵੀ ਦਿੱਤੀ।

8) ਸਮਾਜਕ ਤੇ ਗੌਣਿਕ ਯੋਗਦਾਨ

• ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ — ਲੰਗਰ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਸੰਗਤ-ਆਰਗਨਾਈਜੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਸੋਚ ਫੈਲਾਈ।

9) ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸਿੱਖਿਆ

• ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ — ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੌਂ ਬਹੁਤ ਉਪਰ — ਸਿੱਖ ਮਨ ਨੂੰ ਰੰਗਦੀਆਂ ਹਨ: ਧਰਮ ਤੇ ਧਰਮ-ਸੁਰੱਖਿਆ, ਨਿਖਰਤੀ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਸੇਵਾ।

• ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜੀਉਂਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

10) ਅੰਤ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

• ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ 3 ਮਾਰਚ 1644 ਨੂੰ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿ-ਜੋਤ ਸਮਾਈ।

• ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੋਂ ਇਕ ਐਸਾ ਸਿੱਖੀ-ਸੰਗਠਨ ਛੱਡਿਆ ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਰੱਖਣਯੋਗ ਵੀ — ਜਿਸਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਹਿਚਾਨ ਦਿੱਤੀ।

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਅੱਗੇ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵੇਖੇ।

ਸੰਖੇਪ ਬਿੰਦੂ (ਸਿੱਖ ਰੂਹਾਨੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ)

• ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਸੇਵਾ + ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

• ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਰਾਹ-ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੁਪ ਦਿੱਤਾ।

• ਲੰਗਰ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ — ਇਹ ਉਹ ਨੀਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੰਜੋਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਅਰਦਾਸ

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮਰਤਾ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼ੋ। ਸਾਨੂੰ ਸਮਰਥਾ ਦੇੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੱਚ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਈਏ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ। 🙏

श्री गुरु हरगोबिंद साहिब जी — जीवन, उपदेश और विरासत (हिंदी में)

प्रस्तावना

श्री गुरु हरगोबिंद साहिब जी (1595–1644) सिख परंपरा के ऐसे पातशाह हैं जिन्होंने सिख धर्म को केवल साधना तक सीमित रखने के बजाए उसे जीवन का सम्पूर्ण रूप — आध्यात्मिकता और समाज-रक्षा दोनों — दिया। उन्होंने सिखों में संत-योद्धा (Saint-Soldier) की भावना जगा दी और धर्मिक चेतना के साथ-साथ सामूहिक शक्ति बसायी।

1) जन्म एवं पृष्ठभूमि

• जन्म: 19 जून 1595, गोइंदवाल साहिब।

• पिता: गुरु अर्जन देव जी; माता: माता गंगा जी।

• बचपन से ही उनमें आध्यात्मिकता और सहानुभूति का समन था, पर परिस्थितियों ने उन्हें दृढ़ता भी दी।

2) गुरुगद्दी और समय का संकट

• 1606 में गुरु अर्जन देव जी की शहादत के बाद, गुरु हरगोबिंद जी को गुरु का पद मिला। यह समय सिखों के लिए संकट भरा था।

• गुरु हरगोबिंद जी ने सिर्फ आध्यात्मिक मार्ग ही नहीं बताया, बल्कि सिखों को संगठित कर अपनी रक्षा करने का साहस भी सिखाया।

3) मिरी-पीरी — संतुलन की शिक्षा

• गुरु जी ने मिरी (सियासी, शक्ति) और पीरी (आध्यात्मिकता) का संयोजन स्थापित किया।

• उनका संदेश था कि परमात्मा का नाम स्मरण भी समय पर शक्ति का उपयोग करना भी आवश्यक हो सकता है — पर दोनों का उद्देश्य सत्य और धर्म की रक्षा होनी चाहिए।

4) अकाल तख़्त और संस्थागत निर्माण

• गुरु हरगोबिंद जी ने अकाल तख़्त की स्थापना की — एक ऐसा स्थान जहाँ धार्मिक और सामाजिक फैसले लिए जा सकें।

• यह संस्था सिख समुदाय को आत्म-निर्णय एवं समाजिक न्याय देने का माध्यम बनी।

5) सैन्य संगठना और तैयारियाँ

• गुरु जी ने घुड़सवारी, तलवारकला और सामूहिक अनुशासन के माध्यम से सिखों को संगठित किया।

• उनका लक्ष्य विजय नहीं, बल्कि समुदाय की रक्षा और आत्म-सम्मान था। उन्होंने सिखों को सशक्त और शक्सियतपूर्ण बनाया।

6) बंडी छोड़ (बंदीछोड़ दिबस) और ग्वालियर का प्रसंग

• गुरु जी को कुछ समय के लिए कैद किया गया था; उनकी रिहाई की कथा बंडीछोड़ से जुड़ी है।

• ऐसा माना जाता है कि गुरु ने अनेक कैदियों की रिहाई सुनिश्चित की — यह घटना दया, निश्चय और नैतिक साहस का परिचायक बनी।

7) संघर्ष और रणयोगदान

• गुरु हरगोबिंद जी ने मुग़लों के साथ कई बार घनिष्ठता और टकराव दोनों देखे।

• संघर्षों के बावजूद उनका उद्देश्य हमेशा धर्मिक मर्यादा और अधिकारों की रक्षा रहा।

8) सामाजिक योगदान

• लंगर की परंपरा को और अधिक दृढ़ किया गया — यह परंपरा आज भी लोगों में समानता और सेवा की भावना का प्रतीक है।

• गुरु हरगोबिंद जी ने सिख समाज के संगठनात्मक एवं नैतिक आधार मजबूत किए।

9) आध्यात्मिक विरासत

• गुरु हरगोबिंद जी की शिक्षाएँ बताती हैं कि धर्म केवल ध्यान नहीं, कर्म भी है — जब आवश्यकता हो तब धर्म रक्षा हेतु कार्रवाई भी धर्म है।

• उनकी विरासत ने सिख धर्म को एक जीवंत, सक्रिय और सामुदायिक पहचान दी।

• 10) ज्योति ज्योत और उत्तराधिकार

  • गुरु हरगोबिंद साहिब जी की ज्योति ज्योत 3 मार्च 1644 को कीरतपुर साहिब में हुई।

  • उनके बाद गुरुगद्दी का चक्र चला और सिख परंपरा ने आगे के गुरुओं के मार्ग से आगे बढ़ना जारी रखा।

  • संक्षेप बिंदु (गुरु-भाव में)

    • गुरु हरगोबिंद जी ने सिखों को रूहानियत + स्व-रक्षा का संतुलन सिखाया।

    • मीरी-पीरी, अकाल तख़्त, लंगर और संगठित रक्षा — ये उनके अमूल्य दान हैं।

    • उनकी सीख आज भी हमें बताती है: सत्य पर अडिग रहो, पर न्याय के लिए उठ खड़े होने का साहस भी रखो।

.