Guru nanak dev ji

🌸 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ – ਜੀਵਨ, ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ

1. ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ

ਪਿਆਰੀ ਸੰਗਤ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਰਜੇਤਾ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਉਹ ਰੂਹਾਨੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਅੰਤ ਸਰੋਵਰ ਸਨ।
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1469 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1539 ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ – “ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ” – ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਰੰਗ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਆਕਾਰ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀਆਂ, ਤੇ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸੀ –

ਨਾਮ ਜਪਣਾ (ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ)
ਕੀਰਤ ਕਰਨੀ (ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ)
ਵੰਡ ਛਕਣਾ (ਜੋ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ)

ਇਸੇ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

2. ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ

ਜਨਮ ਸਥਾਨ: ਤਲਵੰਡੀ ਰਾਇ ਭੋਈ (ਹੁਣ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ)।
ਪਿਤਾ ਜੀ: ਮੀਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ (ਰਾਜਸੁ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ)।
ਮਾਤਾ ਜੀ: ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ।
ਬਹਿਨ: ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ – ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਛਾਣੀ।

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾਰ ਘਟਨਾਵਾਂ:

ਜਨੇਊ ਪ੍ਰਸੰਗ:
- ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਧਾਗਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ।
- ਬੋਲੇ: “ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਧਾਗਾ ਪਾਓ ਜੋ ਕਦੇ ਨਾ ਟੁੱਟੇ, ਨਾ ਗੰਦਾ ਹੋਵੇ – ਦਇਆ ਦਾ ਧਾਗਾ, ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਗਾਂਠ, ਤੇ ਸਚ ਦੀ ਗੁੰਥਣ।”
ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ:
- ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ 20 ਰੁਪਏ ਵਪਾਰ ਲਈ ਦਿੱਤੇ।
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਖਵਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਹੈ।”
ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ:
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੈਰ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਸੌਂ ਰਹੇ ਸਨ।
- ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ – “ਪੈਰ ਰੱਬ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।”
- ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੋਲੇ – “ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਉੱਥੇ ਕਰ ਦੇ ਜਿੱਥੇ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

3. ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ

1487 ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਸੁਲਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।
ਦੋ ਪੁੱਤਰ:
1. ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ – ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ।
2. ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਜੀ – ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਜੀਏ।

ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਬ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

4. ਵੇਇਨ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼

ਸਲਤਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ 30 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਵੇਇਨ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹੇ।
ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ: “ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ, ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ।”
ਅਰਥ – ਸਭ ਇੱਕ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ।

5. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ-ਸਿਧਾਂਤ

ਇਕ ਓਅੰਕਾਰ – ਰੱਬ ਇਕ ਹੈ।
ਨਾਮ ਜਪਣਾ – ਸਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਾ।
ਕੀਰਤ ਕਰਨੀ – ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਜੀਵਨ।
ਵੰਡ ਛਕਣਾ – ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ।
ਸੇਵਾ – ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ।
ਸਮਾਨਤਾ – ਨਾ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਨਾ ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ।
ਸਤ ਆਚਾਰ – ਸੱਚੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਜੀਉਣਾ।

6. ਚਾਰ ਉਦਾਾਸੀਆਂ (ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਂ)

🔸 ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਾਸੀ (ਪੂਰਬ ਵੱਲ)

ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ, ਜਗੰਨਾਥ ਪੁਰੀ।
ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਮਤਲਬ ਪੁੱਛੇ।

🔸 ਦੂਜੀ ਉਦਾਾਸੀ (ਦੱਖਣ ਵੱਲ)

ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਸ੍ਰੀਲੰਕਾ।
ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਅਸਲੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਸਮਝਾਈ।

🔸 ਤੀਜੀ ਉਦਾਾਸੀ (ਉੱਤਰ ਵੱਲ)

ਕਸ਼ਮੀਰ, ਤਿਬਤ, ਹਿਮਾਲਿਆ।
ਯੋਗੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਗਤੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

🔸 ਚੌਥੀ ਉਦਾਾਸੀ (ਪੱਛਮ ਵੱਲ)

ਮੱਕਾ, ਮਦੀਨਾ, ਬਗਦਾਦ।
ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ।
ਮੱਕੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ – ਰੱਬ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ।

7. ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਤੇ ਸਾਥੀ

ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ – ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਥੀ, ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ – ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ।
ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜੀ – ਕੁਝ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ।

8. ਕਿਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ

1522 ਵਿਚ ਕਿਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਇਆ।
ਲੋਕ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ, ਮਿਲ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦੇ।
ਇਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸੀ।

9. ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ 974 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ।
ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ – ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਠ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੱਚ, ਨਾਮ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ।

10. ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣਾ

1539 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਚ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਸਮਾਈ।
ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਤਾ ਦਿੱਤਾ।
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੌਮ ਵੰਡ ਗਈ – ਹਿੰਦੂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਫਨਾਵਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚਾਦਰ ਹਟਾਈ ਗਈ – ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲ ਸਨ।

11. ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ

ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ – ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਰਾਸਤ – ਜਾਤ-ਪਾਤ ਖਤਮ ਕੀਤੀ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।
ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਰਾਸਤ – ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕਤਾ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ।

12. ਸੰਖੇਪ ਬਿੰਦੂ

ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕ ਹੈ।
ਨਾਮ ਜਪੋ।
ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਮਾਓ।
ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਓ।
ਸੇਵਾ ਕਰੋ।
ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਮਿਟਾਓ।
ਔਰਤ-ਪੁਰਸ਼ ਸਮਾਨ ਹਨ।
ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਏਕਤਾ।
ਰਸਮਾਂ ਨਹੀਂ – ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

13. ਨਿਸਕਰਸ਼

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਕਥਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਰਸਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸੰਗਤ ਹੈ ਜਿੰਨਾ 500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਸੇਵਾ, ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿਚ ਹੈ।

🌺 ਅਰਦਾਸ

ਹੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ, ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਏ, ਸੱਚੀ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਈਏ, ਤੇਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀਏ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾ ਪਈਏ।

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ।

🌸 गुरु नानक देव जी – जीवन, उपदेश और रौशनी का सागर

1. भूमिका

प्यारी संगत जी, गुरु नानक देव जी केवल सिख धर्म के प्रथम गुरु नहीं थे, वे तो सत्य और प्रेम की जीवित जोत थे।
उन्होंने 1469 में इस धरती पर जन्म लिया और 1539 तक अपने उपदेशों से संसार को नया मार्ग दिखाया।

उनका सबसे बड़ा संदेश था – “इक ओंकार” – ईश्वर एक है, निराकार है, अकल पुरख है, जो हर जगह मौजूद है।
गुरु जी ने हमें यह सिखाया कि सच्चा जीवन किसी जाति, पंथ, या रीतियों में नहीं, बल्कि सत्य बोलने, नम्रता रखने और प्रभु का नाम जपने में है।

उनके तीन मूल सिद्धांत हैं:

नाम जपना – हर समय प्रभु को याद करना।
कीरत करनी – मेहनत और ईमानदारी से जीवन जीना।
वंड छकना – जो मिला है, उसे दूसरों से साझा करना।

2. बचपन और जन्म की घटनाएँ

जन्म स्थान: तलबंडी राय भोई (आज का ननकाना साहिब, पाकिस्तान)।
पिता जी: मेहता कालू जी।
माता जी: माता त्रिप्ता जी।
बहन: बेबे नानकी जी – जिन्होंने सबसे पहले उनकी रूहानी चमक को पहचाना।

प्रसिद्ध बचपन की घटनाएँ:

जनेऊ प्रसंग:
- जब ब्राह्मण ने धागा पहनाने का प्रयास किया, गुरु जी ने कहा:
  “मुझे ऐसा धागा पहनाओ जो कभी गंदा न हो, कभी टूटे नहीं – दया का धागा, संतोष की गाँठ और सत्य की गुंथन।”
सच्चा सौदा:
- पिता जी ने 20 रुपये व्यापार के लिए दिए।
- गुरु जी ने संतों को भोजन करवा दिया और कहा: “यही सच्चा सौदा है।”
पाँव की दिशा:
- एक बार गुरु जी मन्दिर की ओर पाँव करके लेटे थे।
- किसी ने कहा – “पाँव भगवान की ओर मत करो।”
- गुरु जी ने कहा: “मेरे पाँव उस दिशा में कर दो जहाँ भगवान न हों।”

3. विवाह और परिवार

1487 में माता सुलखनी जी से विवाह हुआ।
दो पुत्र हुए:
1. श्री चंद जी – जिन्होंने उदासी संप्रदाय की नींव रखी।
2. लखमी दास जी – जिन्होंने गृहस्थ जीवन अपनाया।

गृहस्थ जीवन जीते हुए भी गुरु जी प्रभु से जुड़े रहे।

4. बेईन नदी और प्रकाश

सुल्तानपुर लोधी में जब गुरु जी 30 वर्ष के थे, उन्हें दिव्य प्रकाश प्राप्त हुआ।

वे तीन दिन बेईन नदी में अदृश्य रहे।
लौटकर उन्होंने कहा: “न कोइ हिंदू, न कोइ मुसलमान।”
अर्थ – सब ईश्वर की संतान हैं।

5. गुरु नानक देव जी की शिक्षा

इक ओंकार – परमात्मा एक है।
नाम जपना – प्रभु का स्मरण करना।
कीरत करनी – ईमानदारी से जीवन यापन।
वंड छकना – बाँटकर खाना।
सेवा – निःस्वार्थ सेवा करना।
समानता – सभी जातियों और लिंगों की बराबरी।
सत्य आचरण – सत्य के मार्ग पर चलना।

6. चार उदासियाँ (धार्मिक यात्राएँ)

🔸 पहली उदासी (पूर्व की ओर)

बंगाल, असम, जगन्नाथ पुरी।
मंदिरों में रस्मों की वास्तविकता पर प्रश्न उठाया।

🔸 दूसरी उदासी (दक्षिण की ओर)

तमिलनाडु और श्रीलंका।
संतों से मुलाकात की और सच्ची भक्ति का महत्व समझाया।

🔸 तीसरी उदासी (उत्तर की ओर)

कश्मीर, तिब्बत, हिमालय।
योगियों को बताया कि प्रभु को पाने का मार्ग गृहस्थ जीवन में भी है।

🔸 चौथी उदासी (पश्चिम की ओर)

मक्का, मदीना, बगदाद।
भाई मरदाना जी साथ थे।
मक्का में कहा – प्रभु किसी एक दिशा में नहीं, वह हर जगह है।

7. साथ देने वाले प्यारे

भाई मरदाना जी – मुस्लिम साथी, रबाब बजाते थे।
बेबे नानकी जी – पहली श्रद्धालु।
भाई बाला जी – कुछ परंपराओं में उल्लेख मिलता है।

8. करतारपुर की स्थापना

1522 में गुरु जी ने करतारपुर साहिब बसाया।
यहाँ सब लोग मेहनत करते, संगत में जुड़ते और लंगर में साथ बैठकर खाते।
जात-पात और ऊँच-नीच की दीवारें टूट गईं।

9. बाणी और गूढ़ उपदेश

गुरु जी की 974 बाणियाँ गुरु ग्रंथ साहिब में दर्ज हैं।
जपुजी साहिब – सबसे प्रसिद्ध बाणी, जो रोज सिख पढ़ते हैं।
बाणी में नाम, सत्य और नम्रता का मार्ग बताया गया है।

10. जोति जोत समाना

1539 में गुरु नानक देव जी ने करतारपुर में जोति जोत समाई।
गुरु अंगद देव जी को गद्दी सौंपी।
हिंदू और मुसलमान दोनों उनके शरीर को अपने-अपने रीति से विदा करना चाहते थे।
जब चादर उठाई गई, तो शरीर की जगह केवल फूल थे।

11. विरासत

धार्मिक: सिख धर्म की नींव।
सामाजिक: जात-पात खत्म की, स्त्रियों को समानता दी।
आध्यात्मिक: पूरी मानवता के लिए प्रेम और सत्य का संदेश।

12. उपदेश संक्षेप में

परमात्मा एक है।
हर समय उसका स्मरण करो।
मेहनत से कमाओ।
बाँटकर खाओ।
सेवा करो।
सब बराबर हैं।
स्त्रियों का मान करो।
धर्मों में भाईचारा रखो।
रस्मों में नहीं, सच्चाई में प्रभु है।

13. निष्कर्ष

गुरु नानक देव जी का जीवन सिर्फ इतिहास नहीं, बल्कि एक ऐसा संदेश है जो आज भी उतना ही जीवंत है।
उनकी वाणी और कर्म हमें सिखाते हैं कि असली जीवन नाम, सेवा और सत्य में है।

🌺 अरदास

हे सतगुरु नानक साहिब, हमें भी यह शक्ति दो कि हम आपके मार्ग पर चलें –

सदा नाम जपें,
ईमानदारी से जीवन बिताएँ,
दूसरों की सेवा करें,
और सदा नम्रता बनाए रखें।

वाहेगुरु जी का खालसा, वाहेगुरु जी की फतेह।